Bạn thân mến, Có những tin nhắn đến vào lúc 11 giờ đêm.
Bạn đọc xong, tim đập nhanh hơn một nhịp. Có thể là một lời rủ hợp tác, kèm câu “anh cần biết em có tham gia không, trước sáng mai”. Có thể là một dòng mỉa mai ai đó vừa thả dưới bài bạn. Có thể là một con số vừa tụt xuống mà bạn không hiểu vì sao.
Và bạn đã gõ được nửa câu trả lời rồi.
Tôi viết bài này cho đúng cái tối đó. Không phải cho những quyết định trong ngày — trưa nay ăn gì, trả lời ai trước. Mấy cái đó bạn ra trong 30 giây rồi quên luôn.
Tôi viết cho loại tối mà nhiều năm sau nhìn lại, bạn vẫn nhớ rõ lúc ấy mình đang ngồi ở đâu.
Cái khó là hai loại đó đến giống hệt nhau. Cùng một cái điện thoại, cùng một cảm giác gấp gáp muốn chốt cho xong để còn đi ngủ. Nên việc đầu tiên không phải là quyết cho đúng. Là biết mình đang đứng trước loại nào.
Câu Hỏi Chia Đôi Mọi Chuyện
Có một câu hỏi làm việc đó trong khoảng 2 phút, và nó không hỏi về số tiền, cũng không hỏi ai liên quan.
Nếu sai, tôi quay đầu lại được không?
Nghe đơn giản tới mức dễ bỏ qua. Nhưng bạn thử soi mấy việc đang nằm trên bàn mình qua nó xem:
↩ Quay đầu được — làm nhanh
- Chạy thử một mẫu quảng cáo trong 3 ngày
- Đổi tiêu đề, đổi ảnh bìa của một bài
- Báo một mức giá mới cho 5 người hỏi tiếp theo
- Đăng thử một dạng nội dung chưa làm bao giờ
- Nhận một khách để làm thử một cách làm mới
- Mở một kênh mới và đăng 10 bài xem có ai vào
✕ Không quay đầu — nghĩ chậm
- Ký giấy chia phần trăm với một người
- Vay một khoản mà nguồn trả chưa có thật
- Đăng công khai đáp trả một người
- Cho nghỉ người đang nắm việc mà chưa ai thay được
- Dồn toàn bộ khách vào một nền tảng người khác giữ khóa
- Đổi hẳn cái tên và thứ mình được người ta biết tới
Từ cái bảng đó rút ra được một câu, và tôi nghĩ nó đủ dùng cho gần hết mọi tình huống bạn gặp:
Quyết định quay đầu được thì hành động nhanh. Quyết định khó quay đầu thì nghĩ chậm.
Nhưng bạn có để ý không — rất nhiều người làm đúng ngược lại. Cân nhắc ba buổi để chọn màu một cái nút bấm, thứ sửa trong 2 phút. Rồi ký một tờ giấy chia phần trăm trong 15 phút, vì bên kia nhiệt tình quá và vì đang ngại làm mất lòng.
Biết Rồi Mà Vẫn Chốt Vội
Đây mới là chỗ đáng nói. Vì cái bảng trên ai đọc cũng gật, mà tối hôm sau vẫn bấm gửi.
Lý do là lúc gấp, cái điều khiển ngón tay bạn không còn là suy nghĩ nữa. Nó là phản xạ. Và phản xạ thì đến trước suy nghĩ khoảng vài giây — vừa đủ để mọi chuyện xảy ra.
5 Phản Xạ Hay Cướp Tay Lái Lúc Gấp
Cả 5 đều đến rất nhanh, và cả 5 đều tự xưng là “trực giác”.
Sợ mất nên vội giữ
Khách nhắn “chị thấy hơi cao”. Trong đầu bạn nhảy ra ngay: mất người này thì tháng nay không đủ. Thế là bạn hạ giá, trước cả khi kịp hỏi họ đang so với cái gì.
Bị chạm nên muốn đáp trả
Ai đó thả một dòng mỉa mai dưới bài bạn. 11 giờ đêm, bạn ngồi gõ một bài đáp trả, đọc lại thấy sắc, bấm đăng. Sáng dậy nó vẫn nằm đó, và ai cũng đã đọc rồi.
Thấy món hời nên tham
Có người rủ góp vốn một việc đang lên, chốt trong 2 ngày. Cái làm bạn gật thường không phải con số họ đưa, mà là cảm giác nếu không vào thì mất phần.
Thấy người khác chạy nên chạy theo
Mở mạng thấy 3 người trong nghề cùng đăng một kiểu nội dung mới. Bạn chưa kịp hỏi họ có ai trả tiền chưa, đã đóng cái đang làm dở lại để chạy sang.
Muốn hết khó chịu nên chốt cho xong
Chuyện treo 3 tuần rồi, cứ nghĩ tới là mệt. Bạn chốt đại một đằng — không phải vì đã nhìn rõ, mà vì muốn tối nay không phải nghĩ về nó nữa.
Nếu bạn phải chọn ra một cái để canh chừng, canh cái số 5. Bốn cái kia trông rõ là cảm xúc nên còn dễ bắt. Cái thứ 5 trông y hệt bản lĩnh.
Và thuốc cho cả 5 chỉ có một, rẻ tới mức hơi buồn cười: soạn xong thì đừng gửi. Để nguyên đấy, sáng mai đọc lại chính câu mình định gửi. Bạn của 8 giờ sáng và bạn của 11 giờ đêm là hai người khác nhau, đọc cùng một tin nhắn ra hai nghĩa khác nhau.
Ngủ Một Đêm Vẫn Chưa Đủ
Giả sử bạn đã làm được chuyện đó. Sáng ra, đầu óc tỉnh táo, không còn giận, không còn sốt ruột.
Bạn vẫn có thể quyết sai. Vì hai lý do khác hẳn, và không lý do nào liên quan tới cảm xúc.
Một: cái bạn nhìn thấy chưa phải chuyện thật
Ở khúc ngoặt, thứ hiện ra trước mắt gần như luôn là bề mặt. Doanh thu tụt chưa chắc vì sản phẩm dở. Người làm cùng bật lại bạn chưa chắc vì họ xấu tính. Một lần hỏng chưa chắc là dấu hiệu phải dừng.
Lấy một cái ra soi cho kỹ: câu “đắt quá em ạ”.
Câu này gần như không bao giờ nói về con số. Phần lớn nó có nghĩa là: tôi chưa hình dung được mình sẽ nhận về cái gì, nên chưa biết lấy gì để so với số tiền này. Ai nghe câu đó rồi hạ giá là đang chữa cái không đau — và chữa xong thì đau chỗ khác.
Chênh lệch chỉ nằm ở một chữ. Đừng hỏi “chuyện gì đang xảy ra?”. Hỏi: “cái gì phía sau đang làm cho chuyện này xảy ra?” — rồi hỏi lại câu đó thêm 2 lần nữa, mỗi lần hỏi vào chính câu trả lời vừa nhận được.
Hai: bạn mới nhìn tới bậc một
Người bình thường nhìn tới kết quả ngay sau quyết định. Rồi dừng. Lấy một việc quen thuộc để thấy chuyện gì xảy ra khi mình dừng ở đó — giảm giá 30% cho hết hàng tháng này:
Bậc một — thấy ngay trong tháng
Đơn về nhanh hơn, có tiền, thở được
Tin nhắn chốt đơn về đều hơn hẳn. Cuối tháng đủ tiền trả cái phải trả. Bạn thấy quyết định này đúng, và thấy mình đã dứt khoát đúng lúc.
Nhìn tới đây thì đây là một quyết định hay.
thì sao?
Bậc hai và ba — 3 tới 12 tháng sau
Cái bẫy đóng lại rất từ tốn
Người mua giá cũ nhắn hỏi sao mình mua đắt hơn. Người đang phân vân học được một điều: cứ chờ là sẽ có đợt giảm. Lãi mỗi đơn mỏng đi, nên phải bán gấp đôi số đơn mới bằng tháng trước — mà vẫn một mình bạn làm. Trả lời khách chậm hơn, làm cho khách sơ hơn, khách không quay lại. Hết khách cũ thì phải đi tìm khách mới liên tục, và tìm khách mới thì tốn tiền. Đến lúc kẹt, cách duy nhất bạn còn thuộc là giảm giá tiếp.
Nhìn tới đây thì đây là một cái vòng.
Nên nhớ giùm tôi một câu: quyết định nguy hiểm nhất không phải quyết định sai ngay lập tức. Là quyết định gỡ được chuyện hôm nay bằng cách đẻ ra một chuyện to hơn cho 6 tháng sau.
Cách moi ra bậc hai cũng chỉ là một câu, hỏi 3 lần liên tiếp: “rồi sau đó thì sao?” Nếu bạn tắc ngay ở lần thứ hai, nghĩa là bạn mới nhìn thấy bậc một.
Càng Rối Càng Nhiều Tin, Mà Càng Ít Thứ Tin Được
Hai chỗ hỏng trên đều ngầm giả định rằng bạn đang cầm thông tin đúng để mà nhìn. Ở khúc ngoặt thì thường không — và trớ trêu là đúng lúc bạn cần thông tin nhất, nó tràn vào nhiều nhất, mà phần lớn không dùng được.
Không dùng được là những thứ này: lời khuyên của người không chịu hậu quả cùng bạn, con số của một ngày, ảnh chụp kết quả người khác đăng lên mạng, cảm giác “phải làm gì đó ngay bây giờ”, một câu chê rơi trúng lúc bạn đang mệt.
Còn đây là thứ đáng để đặt một quyết định lớn lên trên: người đã trả tiền cho bạn nói gì — nhất là người đã trả rồi mà không quay lại; cùng một chuyện lặp lại ở 5 người không quen nhau; con số của 8 tới 12 tuần nhìn cả đường chứ không nhìn một điểm; và thứ vẫn còn đúng vào sáng hôm sau, khi bạn đã hết bực.
Trong tất cả, cái khó tách nhất là tách sự thật khỏi cách bạn đang đọc sự thật đó:
- Sự thật: “Hôm qua 3 người hỏi giá, không ai nhắn lại.”
- Cách đọc: “Giá của mình cao quá.”
Câu thứ hai nghe như sự thật, nhưng nó chỉ là một trong nhiều cách đọc. Còn ít nhất 4 cách nữa: họ chưa cần lúc này; bạn báo giá xong không nói gì thêm; họ đang hỏi 3 nơi cùng lúc; hoặc họ đơn giản là quên. Ra một quyết định lớn dựa trên cách đọc mà tưởng là sự thật — theo tôi đó là chỗ hỏng phổ biến nhất trong cả bài này.
Phần Lớn Quyết Định Lớn Cắt Nhỏ Được
Đọc tới đây có thể bạn đang thấy hơi nặng. Nên tôi đưa bạn nước đi làm nhẹ hẳn mọi chuyện.
Biến một quyết định không quay đầu được thành vài quyết định quay đầu được.
- Trước khi chung vốn với ai — làm chung với họ một việc nhỏ có hạn 4 tuần. Bạn sẽ biết họ trả lời tin nhắn thế nào lúc mệt, và có giữ lời không khi không ai nhắc.
- Trước khi dồn hết khách vào một nền tảng — mỗi tuần xin thêm số điện thoại, thêm email, để có một quyển sổ của riêng mình. Nền tảng khóa tài khoản thì bạn vẫn còn đường gọi cho khách.
- Trước khi nghỉ việc — chạy song song cho tới khi có 3 tháng liên tiếp người thật trả tiền thật, chứ không phải 3 tháng người ta khen là ý tưởng hay.
Không phải quyết định nào cũng cắt nhỏ được. Nhưng phần lớn cắt được nhiều hơn bạn tưởng — và thứ ngăn người ta cắt thường là sốt ruột, chứ không phải là không cắt nổi.
Đừng Dùng Bài Này Để Không Phải Quyết
Đọc một mạch tới đây, rất dễ trượt sang thái cực bên kia: cái gì cũng cân nhắc, cái gì cũng để mai tính. Tôi không muốn bạn mang về thứ đó.
Nghĩ kỹ nhiều khi dẫn tới kết luận ngược hẳn — rủi ro nhỏ hơn mình tưởng, hỏng thì vẫn gánh được, cơ hội này ít khi quay lại, và chậm mới là thứ nguy hiểm nhất ở đây.
Có một câu tách được nỗi sợ giả khỏi nguy hiểm thật, chỉ một vế: “Nếu chuyện xấu nhất xảy ra, tôi tả nó ra bằng chữ được không?”
Viết ra được — “mất 20 triệu và 3 tháng, phải xin lỗi 2 khách” — thì đó là nguy hiểm thật. Nguy hiểm thật thì đo được, đo được thì chuẩn bị được. Còn nếu không viết ra nổi, chỉ thấy một cục nặng trong ngực, thì phần lớn đó là nỗi sợ. Nỗi sợ không đo được, vì nó không có hình.
Thêm một điều rất hay bị quên: không quyết cũng là một quyết định. Bạn không đứng yên — bạn đang chọn để mọi thứ tiếp tục y như cũ, và trả giá cho lựa chọn đó bằng thời gian, đều đặn mỗi ngày.
Nên đích của cả bài này không phải là làm bạn thận trọng hơn. Là thận trọng đúng chỗ và quyết liệt đúng lúc.
8 Câu Hỏi Trước Khi Bấm Gửi
Khi bạn đã xếp được việc trước mặt vào cột không quay đầu, lấy giấy ra. Viết tay, đừng trả lời trong đầu — trong đầu thì câu nào cũng có vẻ đã xong.
8 Câu Hỏi Trước Khi Chốt
Câu số 5 là câu khó nhất, và cũng là câu hay bị bỏ qua nhất.
Sự thật — tôi biết chắc gì, và đang đoán gì?
Kẻ một đường giữa tờ giấy. Bên trái ghi thứ có bằng chứng, bên phải ghi thứ mình đang suy ra. Cột bên phải thường dài hơn bạn nghĩ.
Gốc rễ — vấn đề thật nằm ở đâu?
Hỏi “vì sao” 3 lần liên tiếp, mỗi lần hỏi vào chính câu trả lời vừa nhận. Đừng dừng ở lần đầu, vì lần đầu bao giờ cũng là triệu chứng.
Hệ quả — rồi sau đó thì sao?
Cũng hỏi 3 lần. Nếu tắc ngay ở lần thứ hai, nghĩa là bạn mới nhìn thấy bậc một và chưa nên chốt.
Đảo ngược — nếu sai, quay lại được không?
Trả lời bằng 2 con số: mất bao lâu và mất bao nhiêu. Viết ra được con số thì cứ làm. Không viết ra nổi thì dừng, vì bạn chưa biết mình đang đặt cược cái gì.
Động cơ — tôi quyết vì đã nhìn rõ, hay vì đang sợ, đang giận, đang giữ thể diện?
Câu này trả lời một mình, không ai nghe, và phải trả lời thành thật. Nếu câu trả lời là vế sau, chưa cần đổi quyết định — chỉ cần lùi lại một ngày rồi hỏi lại.
Bất đối xứng — đúng thì được gì, sai thì mất gì?
Được nhiều mà mất ít thì làm, kể cả khi xác suất đúng không cao. Được ít mà sai thì mất cả nền thì đừng, kể cả khi gần như chắc thắng.
Thời gian — có thật là phải quyết hôm nay không?
Rất nhiều “hạn chót” do chính người muốn bạn gật đặt ra. Hỏi thẳng họ một câu: lùi 3 ngày thì hỏng chuyện gì? Câu trả lời sẽ cho bạn biết nhiều thứ.
Nguyên tắc — quyết định này có đi ngược thứ tôi đã nói mình theo không?
Được một cái ngắn hạn bằng cách bẻ nguyên tắc thì cái giá thật nằm chỗ bạn không nhìn thấy: lần sau bạn sẽ bẻ dễ hơn, và lần sau nữa thì không cần cân nhắc.
Rồi tới lúc phải chốt. Vì nếu thiếu vế này thì cả bài trên thành có hại:
Nghĩ kỹ mà không chốt là trì hoãn — chỉ khác là nó mặc áo đẹp hơn. Chốt nhanh mà không nghĩ là đánh bạc — chỉ khác là nó trông giống bản lĩnh.
Dấu hiệu bạn đã nghĩ xong rất dễ nhận: câu trả lời cho 8 câu trên không đổi nữa, dù bạn hỏi lại lần thứ ba. Từ lúc đó trở đi, nghĩ thêm không phải là nghĩ sâu — là đi vòng quanh cho đỡ sợ.
Tối Nay
Đọc xong rồi thì đừng để nó thành một bài hay mà không đổi được gì. Ba việc dưới đây làm được hết trước khi bạn tắt máy.
3 việc, cộng lại chưa tới 30 phút
Trong 10 phút
Lấy giấy, viết ra chuyện đang treo trong đầu bạn mấy tuần nay. Xếp nó vào một cột: quay đầu được, hay không quay đầu được.
Trong 20 phút
Nếu nó nằm ở cột không quay đầu, viết tay câu trả lời cho 8 câu hỏi ở trên. Đừng bỏ câu số 5.
Trước khi đi ngủ
Với việc nằm ở cột quay đầu được, chọn 1 cái và làm luôn tối nay. Đừng để nó xếp hàng chung với việc lớn.
Việc thứ ba nghe nhẹ nhất nhưng gỡ được nhiều nhất — vì phần lớn cái làm người ta kẹt là để việc dễ và việc khó nằm chung một hàng đợi.
Quay Lại 11 Giờ Đêm
Cái tin nhắn lúc nãy vẫn còn đó. Nửa câu trả lời của bạn cũng vẫn còn trong ô soạn.
Tôi không biết bạn nên gửi hay nên xóa — chuyện của bạn thì bạn rõ hơn tôi nhiều. Nhưng tôi biết một điều: nếu tối nay bạn chỉ làm được đúng một việc, hãy làm việc này — hỏi xem cái mình sắp bấm gửi có quay đầu lại được không.
Quay đầu được thì gửi đi, đừng nghĩ nữa.
Không quay đầu được thì để nguyên đấy, đi ngủ. Sáng mai nó vẫn ở đó, còn bạn thì đã khác.
Chúc bạn khai ngộ
Master Xuân Hùng
P.s: Sống trong mục tiêu.
Từ mục tiêu, con đường sẽ hiện dần ra.